Stel je een dier voor met de snuit van een varken, de oren van een konijn, de staart van een kangoeroe en klauwen waarmee het in een paar minuten een flink gat kan graven. Klinkt als een nogal wonderlijke combinatie, toch?

Maak kennis met het aardvarken: een van de meest bijzondere, maar ook een van de minst geziene bewoners van de Afrikaanse bush. Overdag houdt hij zich meestal schuil in zijn ondergrondse hol. Zodra de zon ondergaat, komt hij tevoorschijn om op zoek te gaan naar zijn favoriete maaltijd: mieren en termieten. En hoewel zijn naam misschien doet vermoeden dat hij familie is van het varken, is dat helemaal niet zo. Het aardvarken is zelfs zo uniek dat het een eigen zoogdierorde heeft.

Het aardvarken (Orycteropus afer) heeft een opvallend uiterlijk. Zijn lichaam is stevig gebouwd, zijn snuit is lang en buisvormig en zijn oren staan rechtop als twee antennes. De huid is vrij schaars behaard en heeft meestal een grijsgele tot roodbruine kleur. Dat roodbruine laagje is vaak gewoon aarde: tijdens het graven blijft er heel wat zand en stof aan zijn huid hangen.

Een volwassen aardvarken kan, inclusief staart, ruim twee meter lang worden. Zijn sterke voorpoten eindigen in brede, schopvormige klauwen. Daarmee graaft hij niet alleen naar voedsel, maar maakt hij ook de ondergrondse holen waarin hij overdag rust en zich bij gevaar kan terugtrekken.

Zijn oren zijn trouwens niet alleen decoratief. Hij kan ze bewegen en platleggen tijdens het graven, zodat er niet voortdurend aarde in terechtkomt. Handig, zo'n ingebouwde bescherming tegen zand!

Het aardvarken heeft een uitgesproken voorkeur voor mieren en termieten. Met zijn sterke klauwen breekt hij nesten open en met zijn lange, kleverige tong haalt hij de insecten uit hun gangen. Die tong kan ongeveer dertig centimeter lang worden.

Tijdens een nachtelijke voedseltocht bezoekt hij vaak veel verschillende nesten. Hij blijft meestal niet eindeloos op één plek eten, maar trekt verder zodra het voedsel moeilijker bereikbaar wordt. Zo graaft hij op allerlei plekken en laat hij de insectenkolonies niet zomaar volledig verdwijnen.

Aardvarkens zijn vooral actief in de koelte van de nacht. Hoeveel ze eten en hoe ver ze daarvoor lopen, hangt onder meer af van de beschikbaarheid van voedsel en de omstandigheden in hun leefgebied.

Een aardvarken graaft niet alleen om zijn buik vol te krijgen. Het maakt ook holen waarin andere dieren later een veilig plekje kunnen vinden. Als het aardvarken een hol verlaat, kan dat bijvoorbeeld worden gebruikt door andere dieren die zelf minder goed kunnen graven.

Afhankelijk van de omgeving kunnen zulke holen onderdak bieden aan onder meer stekelvarkens, jakhalzen en andere kleine zoogdieren. Het aardvarken is daarmee een soort onbedoelde architect van de bush: het bouwt een schuilplaats en laat die soms aan een volgende bewoner over.

Ook door zijn zoektocht naar insecten heeft het dier invloed op de bodem en het plaatselijke ecosysteem. Dat maakt hem veel belangrijker dan je op het eerste gezicht misschien zou denken.

Als je overdag door een wildpark rijdt, zul je niet snel een aardvarken tegenkomen. Het dier brengt het grootste deel van de dag door in een hol en gaat meestal pas na zonsondergang op pad. Daarbij is het behoorlijk op zichzelf gesteld. Aardvarkens leven doorgaans solitair en gebruiken geursporen om informatie over hun aanwezigheid uit te wisselen.

Bij de ingang van een hol kan een aardvarken soms even blijven staan om te luisteren en te ruiken voordat het naar buiten gaat. Daarna gaat het op zoek naar voedsel, met zijn neus laag bij de grond en zijn oren alert op geluiden.

Wordt het dier bedreigd, dan probeert het meestal weg te komen of zich in een hol terug te trekken. Zijn graafvermogen is daarbij een belangrijke troef. Een aardvarken kan verrassend snel een schuilplaats maken, zeker wanneer de bodem zacht genoeg is.

Aardvarkens planten zich relatief langzaam voort. Na een draagtijd van ongeveer zeven maanden wordt meestal één jong geboren. Dat blijft eerst in het hol en gaat later met de moeder mee op ontdekkingstocht. In de eerste maanden krijgt het jong moedermelk; daarna begint het geleidelijk zelf insecten te eten.

De jongen groeien op in een wereld waarin ze moeten leren waar voedsel te vinden is en hoe ze zich veilig door hun leefgebied bewegen. Omdat er doorgaans maar één jong per worp wordt geboren, kan het herstel van een plaatselijke populatie kwetsbaar zijn wanneer veel dieren verdwijnen.

Het aardvarken komt voor in grote delen van Afrika ten zuiden van de Sahara, waaronder Zuid-Afrika. Het kan in uiteenlopende leefgebieden leven: van savannes en graslanden tot open bosgebieden en de halfdroge landschappen van de Karoo.

Er zijn wel voorwaarden. Er moet voldoende voedsel zijn en de bodem moet geschikt zijn om in te graven. In zeer droge gebieden waar nauwelijks voedsel te vinden is, of op plekken met een bijzonder rotsachtige bodem, voelt het dier zich minder thuis.

In Zuid-Afrika is het aardvarken over een groot gebied verspreid, maar dat betekent niet dat je het gemakkelijk ziet. De dieren leven vaak in lage dichtheden en zijn voornamelijk 's nachts actief. Een aardvarken niet tegenkomen tijdens een safari zegt dus weinig over de vraag of het in het gebied aanwezig is.