Astrotoerisme in Zuid-Afrika: sterren, eclipsen en meteorenzwermen
Sommige momenten vergeet je gewoon niet. De maansverduistering van 27 juli 2018 was voor mij zo'n moment. Ik was niet bij een sterrenwacht of op een uitzichtpunt, maar gewoon op mijn eigen lodge in het hart van de Zuid-Afrikaanse bush. Midden in de wildernis. Geen straatlantaarns, geen verkeer, geen gebouwen in de verte. Alleen de maan, de sterren en de geluiden van de bush. Het was zo'n moment waarop je alleen maar kunt kijken. Met ingehouden adem in totale verwondering genieten. En misschien was dat wel het moment waarop ik mijn hart nóg een beetje meer aan Zuid-Afrika verloor.
Sindsdien kijk ik anders naar de Zuid-Afrikaanse sterrenhemel. En dat komt goed uit. Want als er één land is waar je niet alleen overdag, maar juist ook 's nachts iets bijzonders kunt beleven, dan is het Zuid-Afrika. Welkom bij astrotoerisme.
Sterren kijken in Zuid-Afrika
Wie ooit buiten de stad in de Zuid-Afrikaanse bush heeft gestaan, weet wat ik bedoel. Eerst zie je een paar sterren. Dan steeds meer. Je ogen wennen aan het donker en ineens lijkt de hele hemel open te barsten. De Melkweg verschijnt, het Zuiderkruis staat hoog boven je en ergens in de verte klinkt een hyena. En iedere keer opnieuw verlies je je hart.
Ik schreef er eerder een paar jaar geleden over in de blog ‘Sterrenkijken in Zuid-Afrika: de ultieme beleving’. Over die donkere nachten, de Melkweg, het Zuiderkruis en de plekken waar je in Zuid-Afrika bijna vanzelf sterren gaat kijken.
Inmiddels hoor je steeds vaker een nieuwe term: astrotoerisme. Een reis maken, waarbij de sterrenhemel centraal staat. Ik vind het wel wat hebben! Waarom zou je een reis alleen plannen rondom wat er overdag te zien is? Leg je hoofd ook eens in je nek en laat je reis (deels) bepalen door wat er zich boven je afspeelt.
Astrotoerisme in Zuid-Afrika: meer dan sterren kijken
'Oké,' denk je misschien. 'Leuk. een beetje naar de sterren staren. Romantisch hoor.' Of misschien denk je meteen aan een telescoop en iemand die je vertelt waar Jupiter staat. Maar astrotoerisme is veel breder. Het gaat om reizen voor alles wat met de nachtelijke hemel te maken heeft: sterrenkijken, meteorenzwermen, maan- en zonsverduisteringen, donkere-nachtgebieden én bezoeken aan plekken waar astronomen met gigantische telescopen de ruimte bestuderen.
Sutherland: waar Zuid-Afrika omhoog kijkt
Op veel plekken in Zuid-Afrika is de lichtvervuiling bijzonder laag. Zeker in de uitgestrekte, dunbevolkte gebieden van de Karoo en Noord-Kaap. Daar liggen enkele van de belangrijkste astronomische onderzoeksfaciliteiten van het zuidelijk halfrond. Sutherland is daar het bekendste voorbeeld van.
Het plaatsje ligt midden in de Karoo, op ongeveer 1.800 meter hoogte. De combinatie van droge lucht, weinig bewolking en nauwelijks lichtvervuiling maakt het gebied bijzonder geschikt voor astronomie.
Overdag kun je het observatorium bezoeken en meer leren over de telescopen en het astronomische onderzoek. En 's avonds kun je zelf door telescopen naar de hemel kijken. Bij de South African Astronomical Observatory worden speciale sterrenkijkavonden georganiseerd met speciale telescopen voor bezoekers. De rondleiding duurt ongeveer anderhalf uur en is afhankelijk van het weer.
En dan is er nog het Sutherland Planetarium. Daar kun je overdag van een full-dome-show genieten en 's avonds met telescopen de echte hemel bekijken. Er worden onder meer sterren, planeten, sterrenclusters en nevels bekeken, afhankelijk van het seizoen.
Er zijn zelfs sessies waarbij je met je smartphone astrofotografie kunt proberen. Je hoeft dus niet zelf te beschikken over een telescoop ter waarde van een kleine auto of een universitaire opleiding in sterrenkunde. Je hoeft alleen maar omhoog te kijken.
SALT
Ik heb iets met grote dingen. Grote olifanten. Grote landschappen. Grote afstanden. En dus vind ik Southern African Large Telescope, beter bekend als SALT, ook behoorlijk indrukwekkend. Het is een van de grootste optische telescopen ter wereld en staat op het observatoriumterrein bij Sutherland. Het instrument wordt gebruikt voor onderzoek naar onder meer sterren, sterrenstelsels en andere objecten in het heelal.
Het bijzondere is dat je hier niet alleen naar de sterrenhemel kijkt. Je kijkt naar een plek waar mensen proberen te begrijpen wat daarboven allemaal gebeurt. Dat maakt een bezoek voor mij net iets anders dan gewoon een avondje sterren kijken.
De MeerKAT
Nog een heel ander verhaal speelt zich af bij Carnarvon, eveneens in de Noord-Kaap. Daar staat (midden in het Nationaal Park Meerkat) de MeerKAT: 64 aan elkaar gekoppelde radioschotels, waarmee astronomen het heelal onderzoeken. Geen romantisch beeld van een telescoop waarmee je door een oculair naar Saturnus kijkt, maar gigantische schotels die radiosignalen uit de ruimte opvangen.
MeerKAT maakt deel uit van het grotere internationale SKA-project (square kilometer array), dat in Zuid-Afrika en Australië wordt ontwikkeld. Een internationaal project om het grootste en krachtigste radiotelescoopnetwerk ter wereld te bouwen.
Een bezoek is dus niet zo eenvoudig als een kaartje kopen voor een museum, maar er worden speciale open dagen georganiseerd.
Een sterrenhemel om verliefd op te worden
Mijn maansverduistering uit 2018 was natuurlijk een kwestie van geluk. Ik was in Zuid-Afrika en de hemel deed toevallig iets bijzonders. Maar inmiddels kun je astrotoerisme ook daadwerkelijk meenemen in je reisplanning. We weten immers al jaren van tevoren wat er aan de hemel staat te gebeuren.
Je hoeft geen telescoop te hebben en geen astronoom te zijn. Ga zo ver mogelijk van straatverlichting, steden en andere lichtbronnen vandaan. Zet een stoel buiten. Schenk iets in. En wacht. De hemel doet de rest.
De komende tijd hoef je in ieder geval geen excuus te verzinnen om 's avonds buiten te gaan zitten. In oktober verschijnen de Orioniden, een meteorenzwerm die rond 21 oktober zijn maximum bereikt. In november volgen de Tauriden en de Leoniden. En in december zijn de Geminiden aan de beurt, een van de rijkste jaarlijkse meteorenzwermen.
En in 2027? Dit zijn onze astro-tips
De Eta Aquariiden zijn goed zichtbaar vanaf het zuidelijk halfrond en bereiken in 2027 hun maximum rond 5/6 mei, precies rond nieuwe maan. Daardoor heb je nauwelijks storend maanlicht.
De Zuid-Afrikaanse winter is fantastisch voor sterrenkijken. In juli is de lucht vaak helder en in donkere gebieden van de Karoo en de bush kun je enorm veel zien. De Melkweg, Magelhaense Wolken en talloze zuidelijke sterrenbeelden staan prachtig aan de hemel.
Rond 30 juli piekt de Southern Delta Aquariiden-meteorenzwerm. Deze is, zoals de naam al verraadt, vooral interessant voor het zuidelijk halfrond. Ook de Alpha Capricorniden zijn rond dezelfde periode actief.
Dat zijn natuurlijk geen gebeurtenissen waarvoor je per se naar Zuid-Afrika móét vliegen. Maar combineer zo'n nachtelijke hemel met een plek waar nauwelijks lichtvervuiling is, een kampvuur, een glas wijn of de geluiden van de bush... dan wordt sterren kijken ineens een reiservaring. En precies dát is zo leuk aan astrotoerisme.
Dare to discover!
Opmerkingen